Parantez İçinde Yıldız (*) Ne Anlama Gelir? İlk Bakışta Küçük, Anlamı Bağlama Göre Büyük Bir İşaret
Bir yerde () gördüğümde benim de ilk refleksim “Burada acaba ne anlatılmak isteniyor?” diye düşünmek oluyor. Çünkü yıldız işareti tek başına bile birçok farklı göreve sahipken, parantezin içine girdiğinde anlamı daha da bağlama bağımlı hale geliyor. Bir forum mesajında gördüğümüz (), akademik bir metindeki (*) ile aynı şeyi anlatmak zorunda değil. Hatta aynı sembol, bir ülkede dipnotu, başka bir yerde sansürü, başka bir ortamda ise teknik bir gösterimi ifade edebiliyor.
Bu nedenle “Parantez içinde yıldız ne demek?” sorusunun tek kelimelik bir cevabı yok. En doğru cevap, nerede, hangi cümlenin içinde ve hangi amaçla kullanıldığına bakmaktır.
Bu yazıda konuyu yalnızca teknik açıdan değil; akademik yazımdan internete, farklı kültürlerdeki yazışma alışkanlıklarından toplumsal iletişim biçimlerine kadar geniş bir çerçevede ele almak istiyorum. Çünkü bence (*) gibi küçük bir işaret, aslında insanların bilgiyi nasıl sınıflandırdığını, neyi görünür veya görünmez kıldığını ve iletişimde hangi ayrıntıları önemsediklerini anlamak açısından oldukça ilginç.
Parantez İçindeki (*) En Yaygın Olarak Ne Anlama Gelir?
En temel kullanım alanlarından biri açıklama veya dipnot göstergesidir. Bir metinde bir kelimenin, ifadenin ya da cümlenin yanında yıldız görüyorsanız, aşağıda veya metnin başka bir bölümünde bunun açıklamasını aramak gerekir.
Örneğin:
“Bu uygulama yalnızca belirli kullanıcılar için geçerlidir (*).”
Altında şöyle bir açıklama bulunabilir:
“(*) Bölgesel koşullara göre değişiklik gösterebilir.”
Avustralya Hükümeti'nin Style Manual'ı, yıldız işaretinin dipnot ve açıklama göstergesi olarak kullanılabileceğini; yıldızdan sonra dagger (†), double dagger (‡) ve section sign (§) gibi sembollerin gelebileceğini açıkça belirtmektedir.
stylemanual.gov.au
ABD hükümetinin stil kılavuzlarında da yıldızın dipnot işareti olarak kullanılabildiği ve özellikle rakamların karışıklık yaratabileceği durumlarda sembollerden yararlanılabileceği belirtilmektedir.
Wikisource
+1
Dolayısıyla (*) gördüğünüzde ilk ihtimallerden biri “burada ek bir açıklama var” düşüncesidir.
Peki Neden Özellikle Yıldız Kullanılıyor?
Burada işin biraz tarihsel ve kültürel tarafı devreye giriyor.
Yıldız işareti çok eski dönemlerden beri metinlerde dikkat çekmek, açıklama eklemek veya belirli bir bölüme gönderme yapmak için kullanılmıştır. Günümüzde özellikle kitaplarda, akademik yayınlarda, gazetelerde, sözleşmelerde, reklam metinlerinde ve internet sayfalarında karşımıza çıkar.
Örneğin bir reklamda:
“Ücretsiz kargo (*)”
ifadesini görürseniz, yıldız çoğu zaman “ama küçük bir şart var” anlamına gelir. Sayfanın alt kısmında minimum sipariş tutarı, belirli bölgelere gönderim yapılmaması veya kampanyanın belirli koşullara bağlı olması açıklanabilir.
Bu açıdan yıldız yalnızca bir noktalama işareti değildir. Aynı zamanda ana mesajın yanında duran bir uyarı kapısıdır.
İlginç olan şu: Dijital iletişim yaygınlaştıkça yıldızın bu işlevi daha görünür hale geldi. Çünkü internet kullanıcıları uzun açıklamalar okumak yerine kısa mesajlar görmek istiyor. Kurumlar da ana mesajı kısa tutup ayrıntıları yıldızla aşağıya taşıyabiliyor.
Ancak burada bir iletişim sorunu da ortaya çıkıyor: Kullanıcı yıldızı görüp dipnota gitmezse, mesajın önemli bir koşulunu kaçırabilir.
Akademik Dünyada (*) Daha Teknik Bir Anlam Taşıyabilir
Akademik metinlerde (*) daha sistematik kullanılabilir.
Örneğin sosyal bilimlerde veya dilbilim çalışmalarında yıldız, bir cümlenin gramer açısından kabul edilemez veya standart dışı olduğunu gösterebilir.
Dilbilim kaynaklarında yıldızın, bir ifadenin konuşmacılar tarafından kabul edilemez olduğu düşünülen biçimini göstermek için kullanıldığı görülür. Ayrıca parantez ve yıldızın birlikte kullanılması, kelimenin belirli bir konumda bulunmasının mümkün olmadığını anlatabilir.
pressbooks.openedmb.ca
Mesela:
“*Ben kitabı okudu.”
gibi bir gösterimde yıldız, araştırmacının bu cümleyi dilbilgisel açıdan sorunlu kabul ettiğini gösterebilir.
Burada dikkat edilmesi gereken çok önemli bir nokta var: Yıldızın anlamı metnin türüne göre tamamen değişebilir.
Bir forum kullanıcısı için yıldız “sansürlenmiş kelime” anlamına gelebilirken, bir dilbilimci için “gramer dışı yapı” anlamına gelebilir.
Aynı sembol, farklı uzmanlık topluluklarında farklı bir dil konuşmaktadır.
İnternette (*) Neden Daha Farklı Algılanıyor?
Forum kültürü, sosyal medya ve mesajlaşma uygulamaları sembollerin anlamını ciddi biçimde değiştirdi.
Özellikle internet kullanıcıları yazılı iletişimde yüz yüze konuşmanın tonunu aktarmak için çeşitli işaretlerden yararlanıyor. Yıldız da bunlardan biri.
Örneğin:
“Ben bunu gerçekten söyledim.”
Buradaki yıldızlar vurgu amacı taşıyabilir.
Başka bir kullanım:
“Bugün çok yoruldum.”
Burada yıldız, konuşma dilindeki ses tonunun yazıya aktarılması gibi çalışır.
Bazı platformlarda ise:
“s****”
gibi kullanımlar sansür anlamına gelir.
Dolayısıyla (*) veya yıldızlı ifadeler gördüğümüzde otomatik olarak tek bir anlama bağlamak doğru değildir.
Özellikle forumlarda kullanıcıların kendi topluluk kültürlerini oluşturması bu farklılığı daha da artırır. Bir forumdaki üyeler belirli bir sembolü zaman içinde ortak bir anlamla kullanmaya başlayabilir.
Bu durum bana aslında dilin yalnızca sözlüklerden oluşmadığını düşündürüyor. İnsanlar internette de kendi küçük iletişim geleneklerini yaratıyor.
Farklı Kültürlerde Aynı İşaret Neden Farklı Okunabilir?
Kültürler arasındaki iletişim farkları burada oldukça önemli.
Batı akademik geleneğinde yıldızın dipnot göstergesi olarak kullanılması oldukça yerleşiktir. Örneğin bazı stil kılavuzlarında ilk dipnot için yıldız, sonraki notlar için † ve ‡ gibi semboller önerilir.
stylemanual.gov.au
+1
Doğu Asya'nın dijital iletişim kültürlerinde ise semboller çoğu zaman daha geniş bir görsel ve duygusal iletişim sisteminin parçası haline gelebilir. Japonya, Güney Kore veya Çin'deki internet topluluklarında semboller, karakterler, tekrarlar ve özel yazım biçimleri topluluk bağlamına göre farklı işlevler kazanabilir.
Burada önemli olan “şu kültürde yıldız kesinlikle şu demektir” gibi genellemelerden kaçınmaktır. Çünkü ülke içinde bile yaş, eğitim, meslek, internet kullanma alışkanlığı ve platform kültürü anlamı değiştirebilir.
Örneğin akademik eğitim almış bir Japon kullanıcı ile çevrimiçi oyun topluluğundaki başka bir Japon kullanıcının (*) işaretini okuma biçiminin aynı olması gerekmez.
Bu durum Türkiye için de geçerli.
Bir Türkçe forumda (*) gördüğümüzde bunun anlamını yalnızca Türkçenin kurallarından çıkaramayız. Forumun konusu, kullanıcıların alışkanlıkları ve mesajın çevresindeki ifadeler de dikkate alınmalıdır.
Kadınlar ve Erkekler Bu Sembolleri Farklı mı Yorumluyor?
Bu noktada toplumsal cinsiyet konusu da ilginç bir tartışma alanı açıyor; fakat burada dikkatli olmak gerekiyor.
“Erkekler sembolleri böyle kullanır, kadınlar şöyle kullanır” şeklinde kesin hükümler vermek bilimsel açıdan sağlıklı olmaz. Bununla birlikte iletişim araştırmalarında kadınların ve erkeklerin sosyal ilişkiler, statü, bağlam ve iletişim amaçları bakımından farklı deneyimlerle karşılaşabildiği tartışılmıştır.
Gündelik hayatta erkeklerin iletişiminin daha fazla sonuç, görev, başarı ve bireysel hedef etrafında şekillenmesi bazı toplumsal yapılarda teşvik edilebilir. Kadınların iletişiminde ise ilişkiyi koruma, sosyal bağları gözetme ve kültürel beklentileri dikkate alma yönünde daha fazla toplumsal baskı bulunabilir.
Bir yerde () gördüğümde benim de ilk refleksim “Burada acaba ne anlatılmak isteniyor?” diye düşünmek oluyor. Çünkü yıldız işareti tek başına bile birçok farklı göreve sahipken, parantezin içine girdiğinde anlamı daha da bağlama bağımlı hale geliyor. Bir forum mesajında gördüğümüz (), akademik bir metindeki (*) ile aynı şeyi anlatmak zorunda değil. Hatta aynı sembol, bir ülkede dipnotu, başka bir yerde sansürü, başka bir ortamda ise teknik bir gösterimi ifade edebiliyor.
Bu nedenle “Parantez içinde yıldız ne demek?” sorusunun tek kelimelik bir cevabı yok. En doğru cevap, nerede, hangi cümlenin içinde ve hangi amaçla kullanıldığına bakmaktır.
Bu yazıda konuyu yalnızca teknik açıdan değil; akademik yazımdan internete, farklı kültürlerdeki yazışma alışkanlıklarından toplumsal iletişim biçimlerine kadar geniş bir çerçevede ele almak istiyorum. Çünkü bence (*) gibi küçük bir işaret, aslında insanların bilgiyi nasıl sınıflandırdığını, neyi görünür veya görünmez kıldığını ve iletişimde hangi ayrıntıları önemsediklerini anlamak açısından oldukça ilginç.
Parantez İçindeki (*) En Yaygın Olarak Ne Anlama Gelir?
En temel kullanım alanlarından biri açıklama veya dipnot göstergesidir. Bir metinde bir kelimenin, ifadenin ya da cümlenin yanında yıldız görüyorsanız, aşağıda veya metnin başka bir bölümünde bunun açıklamasını aramak gerekir.
Örneğin:
“Bu uygulama yalnızca belirli kullanıcılar için geçerlidir (*).”
Altında şöyle bir açıklama bulunabilir:
“(*) Bölgesel koşullara göre değişiklik gösterebilir.”
Avustralya Hükümeti'nin Style Manual'ı, yıldız işaretinin dipnot ve açıklama göstergesi olarak kullanılabileceğini; yıldızdan sonra dagger (†), double dagger (‡) ve section sign (§) gibi sembollerin gelebileceğini açıkça belirtmektedir.
stylemanual.gov.au
ABD hükümetinin stil kılavuzlarında da yıldızın dipnot işareti olarak kullanılabildiği ve özellikle rakamların karışıklık yaratabileceği durumlarda sembollerden yararlanılabileceği belirtilmektedir.
Wikisource
+1
Dolayısıyla (*) gördüğünüzde ilk ihtimallerden biri “burada ek bir açıklama var” düşüncesidir.
Peki Neden Özellikle Yıldız Kullanılıyor?
Burada işin biraz tarihsel ve kültürel tarafı devreye giriyor.
Yıldız işareti çok eski dönemlerden beri metinlerde dikkat çekmek, açıklama eklemek veya belirli bir bölüme gönderme yapmak için kullanılmıştır. Günümüzde özellikle kitaplarda, akademik yayınlarda, gazetelerde, sözleşmelerde, reklam metinlerinde ve internet sayfalarında karşımıza çıkar.
Örneğin bir reklamda:
“Ücretsiz kargo (*)”
ifadesini görürseniz, yıldız çoğu zaman “ama küçük bir şart var” anlamına gelir. Sayfanın alt kısmında minimum sipariş tutarı, belirli bölgelere gönderim yapılmaması veya kampanyanın belirli koşullara bağlı olması açıklanabilir.
Bu açıdan yıldız yalnızca bir noktalama işareti değildir. Aynı zamanda ana mesajın yanında duran bir uyarı kapısıdır.
İlginç olan şu: Dijital iletişim yaygınlaştıkça yıldızın bu işlevi daha görünür hale geldi. Çünkü internet kullanıcıları uzun açıklamalar okumak yerine kısa mesajlar görmek istiyor. Kurumlar da ana mesajı kısa tutup ayrıntıları yıldızla aşağıya taşıyabiliyor.
Ancak burada bir iletişim sorunu da ortaya çıkıyor: Kullanıcı yıldızı görüp dipnota gitmezse, mesajın önemli bir koşulunu kaçırabilir.
Akademik Dünyada (*) Daha Teknik Bir Anlam Taşıyabilir
Akademik metinlerde (*) daha sistematik kullanılabilir.
Örneğin sosyal bilimlerde veya dilbilim çalışmalarında yıldız, bir cümlenin gramer açısından kabul edilemez veya standart dışı olduğunu gösterebilir.
Dilbilim kaynaklarında yıldızın, bir ifadenin konuşmacılar tarafından kabul edilemez olduğu düşünülen biçimini göstermek için kullanıldığı görülür. Ayrıca parantez ve yıldızın birlikte kullanılması, kelimenin belirli bir konumda bulunmasının mümkün olmadığını anlatabilir.
pressbooks.openedmb.ca
Mesela:
“*Ben kitabı okudu.”
gibi bir gösterimde yıldız, araştırmacının bu cümleyi dilbilgisel açıdan sorunlu kabul ettiğini gösterebilir.
Burada dikkat edilmesi gereken çok önemli bir nokta var: Yıldızın anlamı metnin türüne göre tamamen değişebilir.
Bir forum kullanıcısı için yıldız “sansürlenmiş kelime” anlamına gelebilirken, bir dilbilimci için “gramer dışı yapı” anlamına gelebilir.
Aynı sembol, farklı uzmanlık topluluklarında farklı bir dil konuşmaktadır.
İnternette (*) Neden Daha Farklı Algılanıyor?
Forum kültürü, sosyal medya ve mesajlaşma uygulamaları sembollerin anlamını ciddi biçimde değiştirdi.
Özellikle internet kullanıcıları yazılı iletişimde yüz yüze konuşmanın tonunu aktarmak için çeşitli işaretlerden yararlanıyor. Yıldız da bunlardan biri.
Örneğin:
“Ben bunu gerçekten söyledim.”
Buradaki yıldızlar vurgu amacı taşıyabilir.
Başka bir kullanım:
“Bugün çok yoruldum.”
Burada yıldız, konuşma dilindeki ses tonunun yazıya aktarılması gibi çalışır.
Bazı platformlarda ise:
“s****”
gibi kullanımlar sansür anlamına gelir.
Dolayısıyla (*) veya yıldızlı ifadeler gördüğümüzde otomatik olarak tek bir anlama bağlamak doğru değildir.
Özellikle forumlarda kullanıcıların kendi topluluk kültürlerini oluşturması bu farklılığı daha da artırır. Bir forumdaki üyeler belirli bir sembolü zaman içinde ortak bir anlamla kullanmaya başlayabilir.
Bu durum bana aslında dilin yalnızca sözlüklerden oluşmadığını düşündürüyor. İnsanlar internette de kendi küçük iletişim geleneklerini yaratıyor.
Farklı Kültürlerde Aynı İşaret Neden Farklı Okunabilir?
Kültürler arasındaki iletişim farkları burada oldukça önemli.
Batı akademik geleneğinde yıldızın dipnot göstergesi olarak kullanılması oldukça yerleşiktir. Örneğin bazı stil kılavuzlarında ilk dipnot için yıldız, sonraki notlar için † ve ‡ gibi semboller önerilir.
stylemanual.gov.au
+1
Doğu Asya'nın dijital iletişim kültürlerinde ise semboller çoğu zaman daha geniş bir görsel ve duygusal iletişim sisteminin parçası haline gelebilir. Japonya, Güney Kore veya Çin'deki internet topluluklarında semboller, karakterler, tekrarlar ve özel yazım biçimleri topluluk bağlamına göre farklı işlevler kazanabilir.
Burada önemli olan “şu kültürde yıldız kesinlikle şu demektir” gibi genellemelerden kaçınmaktır. Çünkü ülke içinde bile yaş, eğitim, meslek, internet kullanma alışkanlığı ve platform kültürü anlamı değiştirebilir.
Örneğin akademik eğitim almış bir Japon kullanıcı ile çevrimiçi oyun topluluğundaki başka bir Japon kullanıcının (*) işaretini okuma biçiminin aynı olması gerekmez.
Bu durum Türkiye için de geçerli.
Bir Türkçe forumda (*) gördüğümüzde bunun anlamını yalnızca Türkçenin kurallarından çıkaramayız. Forumun konusu, kullanıcıların alışkanlıkları ve mesajın çevresindeki ifadeler de dikkate alınmalıdır.
Kadınlar ve Erkekler Bu Sembolleri Farklı mı Yorumluyor?
Bu noktada toplumsal cinsiyet konusu da ilginç bir tartışma alanı açıyor; fakat burada dikkatli olmak gerekiyor.
“Erkekler sembolleri böyle kullanır, kadınlar şöyle kullanır” şeklinde kesin hükümler vermek bilimsel açıdan sağlıklı olmaz. Bununla birlikte iletişim araştırmalarında kadınların ve erkeklerin sosyal ilişkiler, statü, bağlam ve iletişim amaçları bakımından farklı deneyimlerle karşılaşabildiği tartışılmıştır.
Gündelik hayatta erkeklerin iletişiminin daha fazla sonuç, görev, başarı ve bireysel hedef etrafında şekillenmesi bazı toplumsal yapılarda teşvik edilebilir. Kadınların iletişiminde ise ilişkiyi koruma, sosyal bağları gözetme ve kültürel beklentileri dikkate alma yönünde daha fazla toplumsal baskı bulunabilir.